W kryminalistycznych badaniach pisma ręcznego kluczowe znaczenie ma odpowiednio dobrany materiał badawczy. W literaturze pismoznawczej przyjmuje się, że ekspertyza wykonywana metodą graficzno-porównawczą opiera się na analizie dwóch podstawowych kategorii materiału: materiału dowodowego oraz materiału porównawczego. Wzajemne zestawienie tych dwóch grup próbek stanowi podstawę procesu identyfikacyjnego, którego celem jest ustalenie, czy określony zapis ręczny został sporządzony przez konkretną osobę (Całkiewicz, 2009).
Materiał badawczy w ekspertyzie pismoznawczej nie jest jednorodny ani pod względem pochodzenia, ani pod względem wartości identyfikacyjnej. W praktyce biegły musi dokonać wstępnej oceny jakości oraz przydatności materiału przed rozpoczęciem właściwych badań porównawczych. Ocena ta obejmuje między innymi analizę czytelności zapisu, liczby cech grafi cznych występujących w materiale oraz możliwość ich porównania z próbkami wzorcowymi. Dopiero spełnienie tych warunków pozwala na przeprowadzenie właściwej analizy identyfikacyjnej.
Zgodnie z klasycznym ujęciem metodologicznym ekspertyza pisma ręcznego polega na porównaniu zespołu cech grafi cznych występujących w materiale dowodowym z analogicznymi cechami obecnymi w materiale porównawczym. Proces ten wymaga zarówno odpowiedniej liczby próbek pisma, jak i ich porównywalności pod względem warunków powstania zapisu (Całkiewicz, 2009).
Materiał dowodowy w badaniach pisma ręcznego
Materiał dowodowy stanowi podstawowy element ekspertyzy pismoznawczej. Jest to zapis ręczny, którego autorstwo jest przedmiotem ustaleń w postępowaniu dowodowym. W przeciwieństwie do materiału porównawczego materiał dowodowy powstaje zazwyczaj poza kontrolą organów procesowych oraz biegłego. W praktyce oznacza to, że jego forma, jakość oraz zakres cech grafi cznych zależą wyłącznie od osoby, która sporządziła dany zapis (Całkiewicz, 2009).
W wielu przypadkach materiał dowodowy powstaje jeszcze przed wszczęciem postępowania karnego lub cywilnego. Może on przyjmować różną postać – od podpisów na dokumentach urzędowych, przez zapisy na umowach, aż po odręczne notatki lub listy. W każdym z tych przypadków biegły musi ocenić, czy zapis zawiera wystarczającą liczbę cech grafi cznych umożliwiających przeprowadzenie badań identyfikacyjnych.
Szczególną uwagę zwraca się na przypadki podpisów skróconych, określanych często jako parafy. Zdarza się bowiem, że podpis ma postać bardzo uproszczoną i nie zawiera wystarczającej liczby cech indywidualnych pozwalających na identyfikację wykonawcy. W takich sytuacjach biegły może stwierdzić, że materiał dowodowy posiada znikomą wartość identyfikacyjną i nie pozwala na przeprowadzenie badań porównawczych (Całkiewicz, 2009).
W praktyce spotykane są podpisy przybierające formę bardzo uproszczonych znaków graficznych, na przykład krótkich linii falistych lub znaków przypominających pojedynczą literę. Tego rodzaju zapisy nie zawierają wystarczającej liczby cech indywidualnych, które mogłyby zostać poddane analizie porównawczej. W konsekwencji biegły zobowiązany jest w opinii wskazać ograniczenia wynikające z charakteru materiału dowodowego.
Z punktu widzenia metodologii badań pismoznawczych materiał dowodowy powinien być analizowany przede wszystkim pod kątem występowania cech indywidualnych, takich jak sposób formowania znaków, dynamika ruchu pisarskiego, proporcje elementów pisma czy charakter połączeń między literami. Im większa liczba takich cech występuje w materiale, tym większa jest jego wartość identyfikacyjna.
Materiał porównawczy w ekspertyzie pismoznawczej
Drugim podstawowym elementem materiału badawczego jest materiał porównawczy. Stanowią go próbki pisma pochodzące od osoby, której autorstwo zapisu jest przedmiotem badań. Materiał ten pełni funkcję wzorcową i służy do ustalenia, czy cechy grafi czne obecne w materiale dowodowym są zgodne z cechami pisma danej osoby (Całkiewicz, 2009).
Materiał porównawczy może mieć różne pochodzenie. W literaturze wyróżnia się przede wszystkim materiał porównawczy naturalny oraz materiał porównawczy uzyskany eksperymentalnie. Pierwszy z nich obejmuje dokumenty sporządzone przez badaną osobę w toku codziennej działalności, natomiast drugi powstaje w wyniku specjalnie przeprowadzonych czynności procesowych polegających na pobraniu próbek pisma.
W przypadku materiału naturalnego istotną zaletą jest jego autentyczność. Zapisy powstają w naturalnych warunkach i odzwierciedlają rzeczywisty sposób pisania danej osoby. Z drugiej strony mogą one być trudne do pozyskania lub nie zawsze odpowiadają charakterowi materiału dowodowego.
Materiał eksperymentalny, uzyskiwany w toku czynności procesowych, pozwala natomiast na uzyskanie próbek pisma odpowiadających określonym warunkom. Biegły może zadbać o odpowiednią liczbę próbek, powtarzalność zapisu oraz podobieństwo warunków pisania do tych, w jakich powstał materiał dowodowy.
Należy jednak pamiętać, że w przypadku materiału eksperymentalnego istnieje ryzyko świadomej modyfikacji pisma przez osobę badaną. Osoba taka może bowiem próbować zmienić swój sposób pisania w celu utrudnienia identyfikacji. Z tego względu w praktyce ekspertyzy pismoznawczej zaleca się korzystanie zarówno z materiału naturalnego, jak i eksperymentalnego.
Kryteria doboru materiału porównawczego
Właściwy dobór materiału porównawczego ma fundamentalne znaczenie dla wiarygodności opinii pismoznawczej. W literaturze wskazuje się szereg kryteriów, które powinny zostać spełnione przy kompletowaniu próbek pisma.
Przede wszystkim materiał porównawczy powinien być porównywalny z materiałem dowodowym pod względem rodzaju zapisu. Oznacza to, że w przypadku badań podpisów należy pozyskać próbki podpisów, natomiast w przypadku analizy tekstu ręcznego – odpowiednie fragmenty pisma ciągłego.
Istotne znaczenie ma także liczba próbek. Zbyt mała liczba zapisów może uniemożliwić ustalenie zakresu naturalnej zmienności pisma danej osoby. Z drugiej strony nadmierna liczba próbek uzyskanych w krótkim czasie może prowadzić do powstawania zapisów nienaturalnych, wynikających z koncentracji osoby piszącej na samym akcie pisania.
Kolejnym istotnym kryterium jest zbliżenie warunków powstania zapisu. W miarę możliwości materiał porównawczy powinien być sporządzony przy użyciu podobnego narzędzia pisarskiego, na podobnym podłożu oraz w zbliżonym układzie przestrzennym tekstu.
Należy również uwzględnić zmienność pisma wynikającą z czynników fizjologicznych i psychologicznych. Pismo człowieka może ulegać zmianom pod wpływem zmęczenia, stresu, choroby czy wieku. Dlatego w niektórych przypadkach konieczne jest pozyskanie próbek pisma sporządzonych w różnych okresach czasu.
Znaczenie materiału badawczego w procesie identyfikacji pisma
Prawidłowo dobrany materiał badawczy stanowi fundament ekspertyzy pismoznawczej. Jakość materiału dowodowego oraz odpowiedni dobór materiału porównawczego mają bezpośredni wpływ na możliwość przeprowadzenia badań identyfikacyjnych oraz na wartość dowodową opinii biegłego.
W metodzie graficzno-porównawczej analiza polega na ustaleniu, czy pomiędzy porównywanymi zapisami występuje zgodność zespołu cech grafi cznych o charakterze indywidualnym. Im większa liczba takich cech zostanie stwierdzona, tym większe prawdopodobieństwo wspólnego autorstwa analizowanych zapisów.
Jednocześnie należy podkreślić, że ekspertyza pismoznawcza nie polega wyłącznie na stwierdzaniu podobieństw między zapisami. Równie istotne jest wykrywanie różnic o charakterze istotnym identyfikacyjnie. Jeżeli różnice te nie mogą zostać wyjaśnione naturalną zmiennością pisma, mogą one stanowić podstawę do wykluczenia autorstwa.
W konsekwencji materiał badawczy stanowi jeden z najważniejszych elementów procesu identyfikacyjnego w badaniach pisma ręcznego. Bez odpowiedniego materiału dowodowego i porównawczego przeprowadzenie rzetelnej ekspertyzy pismoznawczej nie jest możliwe.
Literatura (APA 6)
Całkiewicz, A. (2009). Kryminalistyczne badania patologicznego pisma ręcznego. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.