Zaawansowane koncepcje identyfikacji pisma ręcznego – analiza kinetyczno-geometryczna, metoda graficzno-porównawcza oraz grafologia

Metoda wyznaczania wskaźnika podobieństwa kinetyczno-geometrycznego została opracowana jako próba połączenia analizy geometrycznej struktury pisma z analizą kinetyki ruchu pisarskiego. Jej podstawowym założeniem jest traktowanie zapisu ręcznego jako rezultatu złożonego procesu motorycznego, w którym kształt liter oraz dynamika ruchów ręki są ze sobą ściśle powiązane.

W metodzie tej analizuje się przede wszystkim relacje pomiędzy elementami graficznymi pisma, takie jak:

• kąty nachylenia elementów pisma,
• proporcje pomiędzy częściami liter,
• układ przestrzenny znaków w obrębie wyrazu,
• płynność oraz dynamikę linii pisarskiej.

Na podstawie tych parametrów oblicza się wskaźnik podobieństwa kinetyczno-geometrycznego pomiędzy materiałem dowodowym a materiałem porównawczym. Wskaźnik ten ma charakter liczbowy i wyraża stopień zgodności analizowanych parametrów pisma. Im większa wartość wskaźnika, tym większe podobieństwo pomiędzy porównywanymi zapisami.

Zastosowanie tej metody pozwala wprowadzić element ilościowej oceny podobieństwa pisma, jednak podobnie jak w przypadku innych metod statystycznych jej skuteczność zależy od jakości materiału badawczego oraz liczby dostępnych próbek porównawczych. W praktyce opiniodawczej metoda ta traktowana jest zazwyczaj jako narzędzie wspomagające analizę przeprowadzaną przy użyciu klasycznej metody graficzno-porównawczej (Całkiewicz, 2009).

Metoda graficzno-porównawcza stanowi podstawową metodę identyfikacji autora zapisu ręcznego w kryminalistycznych badaniach pisma. Jej istota polega na analizie cech graficznych pisma oraz porównaniu tych cech pomiędzy materiałem dowodowym a materiałem porównawczym.

W procesie analizy biegły identyfikuje zarówno cechy ogólne pisma, jak i cechy szczegółowe. Do cech ogólnych zalicza się między innymi:

• ogólny charakter pisma (np. pismo szybkie, staranne, szkolne),
• proporcje liter oraz wielkość znaków,
• kąt nachylenia pisma,
• rozmieszczenie wyrazów i odstępy między znakami.

Cechy szczegółowe obejmują natomiast indywidualne właściwości graficzne poszczególnych znaków, takie jak sposób rozpoczynania i kończenia linii, charakterystyczne połączenia liter czy specyficzne deformacje znaków graficznych.

Analiza porównawcza polega na zestawieniu tych cech w materiale dowodowym i porównawczym oraz na ocenie ich zgodności lub rozbieżności. W przypadku stwierdzenia dużej liczby cech wspólnych oraz braku cech sprzecznych możliwe jest sformułowanie wniosku o wspólnym autorstwie zapisów. Z kolei obecność istotnych różnic może prowadzić do wykluczenia tej samej osoby jako autora porównywanych zapisów.

Metoda graficzno-porównawcza uwzględnia także zjawisko zmienności pisma ręcznego. Pismo tej samej osoby nie jest bowiem całkowicie identyczne w każdym przypadku, lecz wykazuje pewien zakres naturalnych odchyleń wynikających z warunków pisania, stanu psychofizycznego piszącego czy rodzaju użytego narzędzia pisarskiego. Dlatego w procesie identyfikacji biegły ocenia zarówno powtarzalność cech pisma, jak i dopuszczalny zakres ich zmienności (Całkiewicz, 2009).

Z uwagi na swoją uniwersalność oraz możliwość uwzględnienia różnorodnych cech pisma metoda graficzno-porównawcza pozostaje podstawowym narzędziem stosowanym w ekspertyzie pismoznawczej w większości krajów europejskich.

W literaturze dotyczącej analizy pisma ręcznego często pojawia się pojęcie grafologii. W sensie historycznym grafologia wywodzi się z badań nad zależnością pomiędzy cechami pisma a cechami osobowości człowieka. Jej przedstawiciele zakładali, że analiza grafizmu może pozwolić na wnioskowanie o cechach charakteru, temperamencie czy predyspozycjach psychicznych osoby piszącej.

Współczesna kryminalistyka wyraźnie rozróżnia jednak grafologię od identyfikacyjnych badań pisma ręcznego. Celem ekspertyzy pismoznawczej jest bowiem ustalenie autorstwa zapisu lub autentyczności dokumentu, a nie interpretacja cech psychicznych osoby piszącej.

Z tego względu grafologia nie jest traktowana jako metoda dowodowa w postępowaniu karnym ani cywilnym. W ekspertyzie sądowej wykorzystuje się natomiast metody identyfikacyjne oparte na analizie cech graficznych pisma oraz na procedurze porównawczej.

Niemniej jednak niektóre koncepcje grafologiczne przyczyniły się do rozwoju badań nad strukturą pisma ręcznego oraz nad jego zmiennością, co pośrednio wpłynęło na rozwój współczesnej metodologii badań pismoznawczych (Całkiewicz, 2009).